Friday, 30 September 2022

พระอภัยมณี ผลงานชิ้นเลิศของสุนทรภู่

หากพูดถึงวรรณคดี ในยุครัชสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ หลายคนคงไม่อาจปฏิได้ว่านี่คือผลงานชิ้นเอกประจำยุค ซึ่งประพันธ์ขึ้นโดย พระสุนทรโวหาร หรือ สุนทรภู่ ซึ่งใช้เวลาแต่งไปทั้งหมด ประมาณ 20 ปี ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2364–2366 ไปจนถึงปี พ.ศ. 2388

เรื่องย่อ

เรื่องราวส่วนใหญ่ของวรรณคดีเรื่องพระอภัยมณีนั้นจะเป็นการเล่าเรื่องราวของตัวเอกของเรื่องอย่าง “พระอภัยมณี” นับแต่อายุได้ 15 ปีและออกเดินทางไปศึกษาวิชาความรู้เช่นเดียวกับเจ้าชายในวรรณคดีไทยอื่น ๆ แต่วิชาที่พระอภัยมณีไปศึกษามา มิใช่วิทยาอาคมหรือความรู้เกี่ยวกับการปกครองบ้านเมือง กลับเป็นวิชาดนตรีคือ การเป่าปี่

ทำให้พระบิดากริ้วมากจนขับไล่ออกจากเมือง การผจญภัยของพระอภัยมณีก็เริ่มขึ้นนับแต่นั้น พระอภัยกับพระอนุชาคือ ศรีสุวรรณ ระเหเร่ร่อนไปจนเจอกับสามพราหมณ์ ถูกนางผีเสื้อสมุทรจับตัวไป อยู่กินกันจนมีบุตรชายชื่อสินสมุทร ได้พ่อเงือกแม่เงือกช่วยพาหนีไปยังเกาะแก้วพิสดาร และไปร่วมสังวาสกับอมนุษย์อีกครั้งคือกับนางเงือก ได้บุตรชายชื่อสุดสาคร 

ต่อมาพระอภัยมณีได้รับความช่วยเหลือจากเจ้ากรุงผลึกและรักกันกับลูกสาวของเจ้ากรุง คือ นางสุวรรณมาลี แต่นางมีคู่หมั้นแล้วกับชาวต่างชาติแห่งเกาะลังกา ความขัดแย้งนี้ทำให้เกิดสงครามใหญ่ระหว่างกรุงผลึกกับกรุงลังกาเป็นเวลานานหลายปี แต่ในที่สุดสงครามก็ยุติลงได้เมื่อ นางละเวงวัณฬา ลูกสาวเจ้ากรุงลังกาซึ่งต่อมาได้เป็นเจ้าเมืองสาวสวย ตกหลุมรักกับพระอภัยมณีเสียเอง หลังสงคราม พระอภัยมณีปลงได้กับความไม่แน่นอนของโลกมนุษย์และออกบวช

โดยมีภรรยามนุษย์ทั้งสองคนคือนางสุวรรณมาลีกับนางละเวงออกบวชด้วย เรื่องราวในช่วงหลังของ พระอภัยมณี เป็นการผจญภัยของรุ่นลูก ๆ ของพระอภัยมณี โดยมีสุดสาครกับนางเสาวคนธ์เป็นตัวละครหลัก เรื่องราวของสุดสาครโดยเฉพาะในช่วง กำเนิดสุดสาคร (พระอภัยมณี ตอนที่ 24-25) นับว่าเป็นวรรณกรรมเยาวชนที่โด่งดังมากอีกชุดหนึ่ง

พระอภัยมณี จัดได้ว่าเป็นผลงานชิ้นเอกที่สุดของสุทรภู่เลยก็ว่าได้ ด้วยเรื่องราวที่มีความแฟนตาซี แหวกแนวกว่าวรรณคดียุคก่อนๆ มีตัวละครที่หลากหลายชนเผ่า ชนชาติ นักวิชาการจำนวนมากต่างก็ได้ศึกษาวรรณคดีชิ้นนี้ของสุนทรภู่กันอย่างสนใจ เพราะแฝงไปด้วยประวัติศาสตร์มากมายที่สอดแทรกเอาไว้โดยอิงจากสถาการณ์บ้านเมืองปัจจุบันในขณะนั้น

เมื่อเข้าสู่ยุคของการพิมพ์ พระอภัยมณี ได้ตีพิมพ์เผยแพร่ในวงกว้างยิ่งขึ้นโดยโรงพิมพ์ของหมอสมิท ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ความนิยมของเรื่องมีมากขนาดที่หมอสมิทสามารถจำหน่ายนิทานคำกลอนเรื่องนี้ขายดิบขายดีจนมีเงินสร้างตึกได้ ในยุคต่อมา มีการดัดแปลงและถ่ายทอดวรรณกรรมชิ้นนี้ออกไปในรูปแบบต่าง ๆ มากมาย ทั้งเรื่องเล่า ร้อยแก้ว การ์ตูน รวมทั้งภาพยนตร์และละคร บทกลอนหลายช่วงในเรื่อง พระอภัยมณี ได้รับคัดเลือกให้บรรจุอยู่ในแบบการเรียนการสอนของกระทรวงศึกษาธิการ กลายเป็นคติสอนใจที่ผู้คนทั่วไปจดจำกันได้

ลักษะการประพันธ์ของ “พระอภัยมณี”

พระอภัยมณี ส่วนใหญ่ถูกประพันธ์เป็นกลอนสุภาพทั้งหมด ด้วยเป็นความถนัดอย่างพิเศษของกวีผู้นี้ ภาษาที่ใช้มีความเรียบง่ายตามแบบฉบับของสุนทรภู่ มีสัมผัสในไพเราะงดงามโดยตลอด ทำให้เป็นที่นิยมอ่านเรื่อยมาแม้ในปัจจุบัน

พระอภัยมณี ตามฉบับพิมพ์ของหอพระสมุด มีความยาวทั้งสิ้น 24,500 คำกลอน คิดเป็นจำนวนคำตามวจีวิภาคได้ 392,000 คำ แต่หากนับตามความยาวฉบับเต็ม (ซึ่งรวมส่วนที่สุนทรภู่แต่งเพิ่มตามรับสั่งของกรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ) จะมีความยาวถึง 48,686 คำกลอน นับเป็นหนังสือกลอนขนาดมหึมา และเป็นมหากาพย์คำกลอนที่ยาวมากที่สุดในโลกเรื่องหนึ่งที่ประพันธ์โดยกวีท่านเดียว ในส่วนของการดำเนินเนื้อเรื่อง 

พระอภัยมณี มีโครงเรื่องย่อย ๆ แทรกไปตลอดทางคือจากเหตุการณ์หนึ่งนำไปสู่เหตุและผลอีกเหตุการณ์หนึ่ง ซึ่งเป็นลักษณะงานเขียนที่สามารถเขียนไปได้เรื่อย ๆ อย่างไรก็ดีอาจนับเหตุการณ์สำคัญหรือไคลแมกซ์ของเรื่องได้ ในตอนทัพลังกากับทัพพระอภัยมณีรบกันจนถึงขั้นเด็ดขาด ต้องแหลกลาญกันไปข้างใดข้างหนึ่ง แต่สุนทรภู่ก็สามารถคลี่คลายไคลแมกซ์นี้ได้อย่างสวยงาม

พระอภัยมณี มีจำนวนตอนทั้งหมด 64 ตอน ดังนี้

  1. พระอภัยมณีกับศรีสุวรรณเรียนวิชา
  2. นางผีเสื้อลักพระอภัยมณี
  3. ศรีสุวรรณเข้าเมืองรมจักร
  4. ศรีสุวรรณพบนางเกษรา
  5. ศรีสุวรรณเกี้ยวนางเกษรา
  6. ศรีสุวรรณรบท้าวอุเทน
  7. ศรีสุวรรณพยาบาลนางเกษรา
  8. อภิเษกศรีสุวรรณ
  9. พระอภัยมณีหนีนางผีเสื้อ
  10. พระอภัยมณีได้นางเงือก
  11. นางสุวรรณมาลีไปเที่ยวทะเล
  12. พระอภัยมณีพบนางสุวรรณมาลี
  13. พระอภัยมณีโดยสารเรือนางสุวรรณมาลี
  14. พระอภัยมณีเรือแตก
  15. สินสมุทรโดยสารเรือโจรสุหรั่ง
  16. สินสมุทรพบศรีสุวรรณ
  17. ศรีสุวรรณกับสินสมุทรตามพระอภัยมณี
  18. พระอภัยมณีโดยสารเรืออุศเรน
  19. พระอภัยมณีพบศรีสุวรรณกับสินสมุทร
  20. สินสมุทรรบกับอุศเรน
  21. พระอภัยมณีเกี้ยวนางสุวรรณมาลี
  22. พระอภัยมณีครองเมืองผลึก
  23. พระอภัยมณีอภิเษกกับนางสุวรรณมาลี
  24. กำเนิดสุดสาคร
  25. สุดสาครเข้าเมืองการะเวก
  26. อุศเรนตีเมืองผลึก
  27. เจ้าละมานตีเมืองผลึก
  28. สุดสาครตามพระอภัยมณี
  29. ศึกเก้าทัพตีเมืองผลึก
  30. พระอภัยมณีตีเมืองใหม่
  31. พระอภัยมณีพบนางละเวง
  32. ศรีสุวรรณอาสาตีด่านดงตาล
  33. ย่องตอดสะกดทัพ
  34. นางละเวงคิดหย่าทัพ
  35. พระอภัยมณีติดท้ายรถ
  36. พระอภัยมณีทำผูกคอตายได้นางละเวง
  37. ศรีสุวรรณกับสินสมุทรถูกทำเสน่ห์
  38. นางสุวรรณมาลีข้ามไปเมืองลังกา
  39. นางสุวรรณมาลีมีสารตัดพ้อ
  40. สุดสาครถูกเสน่ห์
  41. นางสุวรรณมาลีหึงหน้าป้อม
  42. หัสไชยแก้เสน่ห์
  43. นางเสาวคนธ์ยิงแก้ม
  44. กษัตริย์สามัคคี
  45. นางเสาวคนธ์ขุดโคตรเพชร
  46. พระอภัยมณีกลับเมือง
  47. อภิเษกสินสมุทร
  48. นางเสาวคนธ์หนี
  49. นางเสาวคนธ์แปลงเป็นฤๅษี
  50. นางเสาวคนธ์ได้เมืองวาหุโลม
  51. สุดสาครตามนางเสาวคนธ์
  52. พระอภัยมณีทำศพท้าวสุทัศน์
  53. มังคลาครองเมืองลังกา
  54. มังคลาชิงโคตรเพชร
  55. มังคลาจับนางสุวรรณมาลีและท้าวทศวงศ์
  56. หัสไชยตีด่านเมืองลังกา
  57. สุดสาครรบกับมังคลา
  58. นางละเวงช่วยนางสุวรรณมาลีและท้าวทศวงศ์
  59. พระอภัยมณี ศรีสุวรรณไปเมืองลังกา
  60. พระอภัยมณีรบกับมังคลา
  61. สังฆราชบาทหลวงเผาเมืองลังกา
  62. พระอภัยมณีเข้าเมืองลังกา
  63. อภิเษกหัสไชย
  64. พระอภัยมณีออกบวช

ข้อมูล Wikipedia